Nga Matju Seller
Në vitin 1812, një magjistrat britanik i quajtur Joseph Radcliffe i shkroi Londrës duke paralajmëruar se distriktet tekstile të Yorkshire-it ishin bërë të pamenaxhueshme. Endësit e kualifikuar po shkatërronin gjatë natës tezgjahët e mekanizuar, po digjnin fabrikat dhe po kërcënonin me vdekje pronarët e tyre.
Qeveria britanike reagoi duke e shpallur shkatërrimin e tezgjahëve një vepër penale të dënueshme me vdekje dhe duke dislokuar në rajon më shumë trupa sesa kishte marrë me vete Wellingtoni në Gadishullin Iberik.
Luditët humbën. Tezgjahët fituan. Megjithatë, brenda dy brezash, industria tekstile punësonte më shumë njerëz se kurrë më parë ndonëse jo të njëjtët individë, jo në të njëjtat vende dhe jo në të njëjtat lloje pune.
Ky është modeli historik. Ai është përsëritur me motorin me avull, automobilin, kompjuterët qendrorë (mainframe) dhe programet e tabelave elektronike (spreadsheet). Çdo herë, vendet e punës që zhdukeshin ishin të dukshme dhe të përqendruara, ndërsa vendet e reja të punës që krijoheshin ishin të shpërndara, të vonuara në kohë dhe të pamundura për t’u parashikuar paraprakisht. Çdo herë, tranzicioni ka qenë më i gjatë dhe më i dhimbshëm sesa premtonin përkrahësit e teknologjisë. Dhe çdo herë, rezultati neto ka qenë pozitiv – përfundimisht.
Inteligjenca artificiale përbën fazën e radhës të këtij cikli evolutiv. Për profesionistët e sigurimeve, pyetja nuk është nëse ky model do të përsëritet. Pyetja është se në cilën fazë të këtij cikli ndodhen aktualisht dhe çfarë nënkupton kjo për vendimet që duhet të marrin sot.
Verdikti i ekonomistëve: produktivitet po, vendet e punës – përgjigjja mbetet e pasigurt
Më 9 qershor 2026, The Wall Street Journal publikoi rezultatet e një sondazhi me gjashtëmbëdhjetë ekonomistë të njohur mbi ndikimin e inteligjencës artificiale në tregun e punës. Në mesin e tyre ishte edhe Daron Acemoglu, së bashku me ish-këshilltarë të Shtëpisë së Bardhë dhe profesorë të lartë nga universitetet Harvard, Stanford dhe Yale. Rezultatet tregojnë një profesion që është i sigurt për një aspekt, por i përçarë për pothuajse gjithçka tjetër.
Të pesëmbëdhjetë ekonomistët që iu përgjigjën sondazhit ranë dakord se inteligjenca artificiale do të rrisë ndjeshëm produktivitetin e punës – një nivel konsensusi i rrallë në një fushë ku mospajtimi konsiderohet pothuajse virtyt profesional. Megjithatë, sa i përket ndikimit mbi punësimin, mendimet u ndanë pothuajse në mënyrë të barabartë: pesë prej tyre parashikuan humbje neto të vendeve të punës, tetë nuk prisnin ndryshime të rëndësishme, ndërsa dy parashikuan rritje neto të punësimit. Edhe mbi çështjen nëse inteligjenca artificiale do të zgjerojë apo do të ngushtojë pabarazitë ekonomike, nuk pati dakordësi: shtatë ekonomistë besonin se ajo do të thellojë hendekun, ndërsa pesë mendonin se do ta zvogëlojë atë.
Vetë mungesa e konsensusit është domethënëse. Këta nuk janë vëzhgues të painformuar. Përkundrazi, divergjenca e tyre pasqyron pasigurinë reale që shoqëron çdo tranzicion të madh teknologjik në histori: humbja e vendeve ekzistuese të punës bëhet e dukshme shumë përpara se të shfaqen qartë mundësitë e reja që krijohen prej teknologjisë.
Michael Strain e formuloi këtë perspektivë historike në mënyrë të drejtpërdrejtë: “Është e vërtetë se, në afatin e mesëm, teknologjitë e reja e bëjnë pothuajse çdo anëtar të shoqërisë më mirë ekonomikisht. Por Revolucioni Industrial i la pagat reale mesatare të stagnonin dhe cilësinë e përfitimeve jo-monetare të përkeqësohej për katër dekada.” Sipas tij, nuk ekziston asnjë arsye e fortë për të supozuar se inteligjenca artificiale do të ndjekë një trajektore thelbësisht të ndryshme.
Shprehja “katër dekada” meriton të ndalet për një çast në vëmendjen e lexuesit. Një profesionist i sigurimeve që hyn sot në tregun e punës do të jetë në mes të karrierës së tij përpara se ky tranzicion, nëse ndjek precedentët historikë, të ketë përfunduar plotësisht.
Çdo valë transformimi teknologjik ka ndjekur një model të dallueshëm dhe të përsëritshëm.
Kohëzgjatja e çdo goditjeje të mëvonshme teknologjike u shkurtua, por struktura mbeti e pandryshuar
Automobili (vitet 1910–1940): Transporti me kuaj, prodhuesit e karrocave dhe farkëtarët u zhdukën pothuajse tërësisht brenda një brezi. Në të njëjtën kohë, Shtetet e Bashkuara krijuan miliona vende të reja pune në industrinë prodhuese, ndërtimin e rrugëve, sektorin e naftës, shërbimet mikpritëse përgjatë rrugëve dhe sigurimin e automjeteve – një linjë krejtësisht e re biznesi që nuk ekzistonte në vitin 1900.
Automatizimi industrial dhe kompjuterët (vitet 1950–1970): Shqetësimet për papunësi masive ishin aq serioze saqë presidenti amerikan Lyndon B. Johnson krijoi Komisionin Kombëtar për Teknologjinë, Automatizimin dhe Progresin Ekonomik. Përfundimi i tij, tashmë i njohur, ishte se “teknologjia shkatërron vende pune, por jo punën”. Komisioni kishte të drejtë. Punësimi në sektorin prodhues u tkurr, por puna intelektuale dhe administrative e zyrave u zgjerua ndjeshëm – një pjesë e madhe e saj pikërisht në sigurime dhe shërbime financiare.
David Deming përdori historinë e operatorëve të centraleve telefonike për të ilustruar të njëjtin fenomen. Këta punonjës u zëvendësuan pothuajse brenda natës nga teknologjia mekanike e komutimit telefonik, por gratë që do të kishin hyrë në atë profesion u orientuan drejt roleve të tjera, si stenografe, asistente administrative dhe pozicione të ngjashme. Përfundimi i tij është veçanërisht domethënës: “Njerëzit janë teknologjia universale më e avancuar.”
Automatizimi i zyrave dhe interneti (vitet 1980–2000): Vetëm në Mbretërinë e Bashkuar u eliminuan afërsisht 700 mijë vende pune në sektorin prodhues dhe 600 mijë pozicione sekretarie. Agjentët e udhëtimeve, sportelistët bankarë dhe operatorët telefonikë panë profesionet e tyre të shkatërroheshin ose të ristrukturoheshin rrënjësisht. Industria e sigurimeve humbi departamentet e daktilografisë, tabelat aktuariale të përgatitura me dorë dhe ushtritë e përpunuesve të dëmeve, duke i zëvendësuar ato me nënshkrues rreziku (underwriters), analistë të të dhënave dhe menaxherë marrëdhëniesh me klientët.
Në secilin rast, zhvendosja e vendeve të punës ishte e dukshme, e përqendruar dhe e shpejtë. Krijimi i vendeve të reja të punës ishte i shpërndarë, gradual dhe i vështirë për t’u lidhur me një shkak të vetëm. Kjo asimetri krijon një iluzion të vazhdueshëm: vendet e punës që humbasin zënë faqet e para të lajmeve, ndërsa ato që krijohen ende nuk janë të dukshme.
Pika e kthesës së inteligjencës artificiale: kur objektivi bëhet puna njohëse
Valët e mëparshme teknologjike automatizuan kryesisht detyra fizike ose administrative: endjen e pëlhurave, montimin e automjeteve, shtypjen e dokumenteve apo drejtimin e thirrjeve telefonike. Inteligjenca artificiale synon detyra njohëse dhe analitike që deri vonë konsideroheshin të mbrojtura nga automatizimi – leximin dhe përmbledhjen e dokumenteve, vlerësimin e rrezikut, identifikimin e modeleve të mashtrimit, hartimin e korrespondencës, analizimin e imazheve mjekësore dhe përgatitjen e përmbledhjeve ligjore.
Justin Wolfers e përshkroi situatën pa ekuivok: “Unë e shoh inteligjencën artificiale si teknologji që kryen punë njohëse, ndaj kjo është një revolucion që godet drejtpërdrejt punonjësit e zyrave. Tani e kuptoj se si ndiheshin punëtorët e sektorit industrial në vitet 1970.”
Shkalla e transformimit të pritshëm pasqyron këtë realitet. Raporti Future of Jobs Report 2025 i Forumit Ekonomik Botëror, i bazuar në anketime me më shumë se 1,000 punëdhënës që përfaqësojnë 14 milionë punonjës, parashikon se deri në vitin 2030 rreth 92 milionë vende pune do të zhvendosen globalisht, ndërsa 170 milionë role të reja do të krijohen, duke rezultuar në një fitim neto prej 78 milionë pozicionesh. Raporti zbulon gjithashtu se 86% e punëdhënësve presin që inteligjenca artificiale të transformojë bizneset e tyre brenda pesë viteve dhe se 40% e aftësive bazë të punës do të ndryshojnë gjatë kësaj periudhe.
Ndërkohë, Goldman Sachs ka vlerësuar se inteligjenca artificiale gjeneruese mund të automatizojë detyra të barasvlershme me rreth 300 milionë vende pune me kohë të plotë në nivel global. Sipas analizës së saj, rreth dy të tretat e roleve aktuale të punës janë të ekspozuara ndaj një niveli të caktuar transformimi, megjithëse autorët theksojnë se bëhet fjalë për ekspozim ndaj ndryshimit dhe jo domosdoshmërisht për zëvendësim të plotë. Në të dyja analizat, shërbimet financiare dhe industria e sigurimeve renditen ndër sektorët me ekspozimin më të lartë ndaj ndikimit të inteligjencës artificiale.
Sigurimet: aty ku darat e transformimit po mbyllen tashmë
Industria e sigurimeve ndodhet në qendër të këtij tranzicioni, pasi shumë prej funksioneve të saj bazohen pikërisht në përpunimin e informacionit, analizën e rrezikut, vlerësimin e dëmeve, zbulimin e mashtrimeve dhe administrimin e dokumentacionit – fusha ku inteligjenca artificiale po demonstron përparime të shpejta dhe të prekshme.
Sigurimet: aty ku darat e transformimit po mbyllen tashmë
Sektori i sigurimeve përballet me një sfidë që është njëkohësisht e vjetër dhe e re. Funksionet themelore të industrisë – vlerësimi i rrezikut, përcaktimi i primeve, administrimi i dëmeve dhe menaxhimi i marrëdhënieve me klientët – kanë përfshirë gjithmonë një raport të lartë mes përpunimit të informacionit dhe gjykimit profesional. Pikërisht komponenti i përpunimit të informacionit është fusha ku inteligjenca artificiale shfaq performancën më të lartë.
David Autor u shpreh drejtpërdrejt se punonjësit në “role rutinë të përpunimit të informacionit – si trajtimi i dëmeve të sigurimit, përkthimi i dokumenteve apo hartimi i materialeve standarde reklamuese – përballen me një rrezik real zhvendosjeje nga tregu i punës”. Ai nuk e përmend administrimin e dëmeve në sigurime si shembull ilustrues, por si një nga rastet kryesore të prekura nga automatizimi.
Presioni strukturor është tashmë i matshëm. Sipas parashikimeve të Byrosë Amerikane të Statistikave të Punës, rreth 400 mijë punonjës të industrisë së sigurimeve do të dalin në pension deri në vitin 2026. Në të njëjtën kohë, inteligjenca artificiale po automatizon pozicionet e nivelit fillestar që tradicionalisht kanë shërbyer si porta hyrëse për talentet e reja në industri.
Raporti 2026 Skills Report i The Institutes Knowledge Group, i bazuar në më shumë se 170 mijë përfundime kursesh dhe mbi 10 mijë certifikime profesionale të fituara gjatë vitit 2025, tregon se 91% e punëdhënësve në sektorin e sigurimeve dhe fondeve pensionale planifikojnë të rekrutojnë staf me aftësi në përdorimin e inteligjencës artificiale – dukshëm mbi mesataren globale prej 62%.
Rezultati është një presion i dyanshëm: nga njëra anë ngushtohet kanali i furnizimit me talente të reja, ndërsa nga ana tjetër organizatat përballen me largimin masiv të profesionistëve me përvojë për shkak të pensionimit. Pikërisht aftësitë që automatizimi i kryen më dobët – mendimi strategjik, menaxhimi i marrëdhënieve me klientët, gjykimi rregullator dhe zgjidhja e dëmeve komplekse – janë ato që industria po përpiqet të zhvillojë me urgjencë.
Paradoksi i ekspertizës
Joel Raedeke ka identifikuar paradoksin më të thellë të këtij transformimi: inteligjenca artificiale gjeneron vlerën më të madhe kur përdoret nga profesionistë me përvojë dhe jo nga punonjës fillestarë. Duke eliminuar pozicionet hyrëse ku ndërtohet përvoja profesionale, industria rrezikon të zhdukë terrenin ku formohet pikërisht ai gjykim ekspert që inteligjenca artificiale nuk mund ta zëvendësojë.
Ky nuk është një argument kundër adoptimit të teknologjisë. Përkundrazi, është një argument në favor të zhvillimit të një strategjie të qëllimshme për fuqinë punëtore paralelisht me automatizimin.
Ajay Agrawal formuloi një nga vëzhgimet më të rëndësishme strategjike për siguruesit. Sipas tij, propozimi i vlerës së industrisë mund të transformohet rrënjësisht: nga modeli tradicional “riparo dhe zëvendëso” drejt modelit “parashiko dhe parandalo”. Kjo nuk përfaqëson thjesht një inovacion produkti, por një ripërcaktim të vetë rolit për të cilin paguhen profesionistët e sigurimeve.
Efekti i rikrijimit: çfarë vjen më pas?
Nëse historia shërben si udhërrëfyes, industria nuk do të humbasë thjesht role ekzistuese; ajo do të krijojë role të reja që sot ende nuk kanë emër të konsoliduar.
Analiza e ekonomistëve të intervistuar nga The Wall Street Journal sugjeron drejtimet kryesore ku duhen kërkuar këto mundësi.
Pozicionet që do të mbeten më të mbrojtura – dhe potencialisht më të mirëpaguara – kanë një karakteristikë të përbashkët: ato kërkojnë forma gjykimi profesional që nuk mund të reduktohen në analiza të bazuara vetëm në të dhëna historike.
Këtu përfshihen:
- Mbikëqyrja e proceseve të dëmeve dhe nënshkrimit të rrezikut të drejtuara nga inteligjenca artificiale, ku përgjegjësia nuk mund t’i delegohet një algoritmi.
- Vlerësimi i rreziqeve komplekse dhe të reja, si rreziqet klimatike, automjetet autonome apo përgjegjësitë që lidhen me inteligjencën artificiale, ku eksperti njerëzor nuk përballet me konkurrencë të drejtpërdrejtë algoritmike.
- Menaxhimi i marrëdhënieve me klientët në momentet e krizës reale, kur polica nuk është më një produkt për t’u shitur, por një premtim që duhet të realizohet.
- Fusha në zhvillim e qeverisjes së inteligjencës artificiale brenda kompanive të sigurimit, e cila ndërthur njohuritë aktuariale, menaxhimin e rrezikut të modeleve dhe pajtueshmërinë rregullatore në mënyra që aktualisht nuk mbulohen plotësisht as nga aktuarët dhe as nga shkencëtarët e të dhënave.
Daron Acemoglu e përmblodhi drejtimin e këtij transformimi duke argumentuar se aftësitë ndërpersonale dhe sociale do të bëhen gjithnjë e më të rëndësishme ndërsa inteligjenca artificiale merr përsipër një pjesë më të madhe të punës njohëse të standardizueshme.
Ndërkohë, Rafaella Sadun shtoi një dimension të veçantë për organizatat që kalojnë këtë tranzicion: aftësia për të ndërtuar koalicione, për të menaxhuar rezistencën ndaj ndryshimit dhe për të ndihmuar njerëzit të përshtaten do të ketë një vlerë të shtuar, pikërisht sepse inteligjenca artificiale krijon fitues dhe humbës brenda organizatave po aq sa krijon jashtë tyre.
Një vlerësim realist
Ndershmëria intelektuale kërkon pranimin e një fakti që historia e ka konfirmuar vazhdimisht: procesi i përshtatjes është real, i pabarabartë dhe afatgjatë.
Punonjësit në role rutinë dhe ata me kapacitete të kufizuara përshtatjeje përballen me vështirësi dukshëm më të mëdha në rikthimin në punësim krahasuar me kolegët e tyre më fleksibël. Ky përfundim mbështetet nga studime mbi ndikimin e automatizimit në mbylljen e uzinave në Australi dhe Belgjikë, si dhe nga analiza të pushimeve masive nga puna në Gjermani dhe Suedi.
Daron Acemoglu ishte ndër ekonomistët më pesimistë të anketës së The Wall Street Journal. Sipas tij, si adoptimi i robotëve ashtu edhe goditjet e shkaktuara nga tregtia ndërkombëtare kanë prodhuar “efekte zhvendosëse të konsiderueshme dhe afatgjata”, sepse kanë qenë të menjëhershme dhe të përqendruara në tregje të caktuara lokale të punës. Sipas tij, ekzistojnë prova të shumta që sugjerojnë se një pjesë e këtyre punonjësve do të humbasin ekonomikisht dhe se pabarazia do të rritet.
Nga ana tjetër, David Autor argumenton se shpërndarja e përfitimeve të inteligjencës artificiale nuk varet nga teknologjia vetë, por nga institucionet dhe politikat që shoqëria ndërton për të ndarë përfitimet dhe për të kompensuar kostot e tranzicionit. Sipas tij, Shtetet e Bashkuara aktualisht nuk janë të përgatitura për këtë sfidë.
Industria e sigurimeve ka një arsye të veçantë për ta marrë seriozisht këtë dimension. Ky sektor është mekanizmi kryesor përmes të cilit humbjet ekonomike absorbohen dhe ndahen ndërmjet aktorëve të ndryshëm të ekonomisë. Një industri që automatizon fuqinë e saj punëtore pa siguruar mbështetje të mjaftueshme për tranzicionin e punonjësve krijon rrezik etik dhe reputacional – pikërisht llojin e rrezikut që siguruesit pretendojnë të kuptojnë më mirë se kushdo tjetër.
Perspektiva afatgjatë
Rebecca Henderson ofroi ndoshta vlerësimin më të sinqertë në sondazhin e The Wall Street Journal. Ajo pret që ky transformim të jetë aq i thellë sa punonjësit e prekur përfundimisht do të “zemërohen shumë, shumë fort dhe do të ndryshojnë politikën”. Ajo pranoi gjithashtu kufijtë e analogjive historike: “Nuk besoj se kemi parë ndonjëherë më parë diçka që lëviz me këtë shkallë dhe këtë shpejtësi. Do të jetë një rrugëtim i trazuar.”
Kjo ndërthurje – një model historik i njohur që po zhvillohet me një shkallë dhe shpejtësi të paprecedentë – është pikërisht ajo që e bën këtë moment njëkohësisht të kuptueshëm dhe të rrezikshëm.
Luditët që shkatërronin tezgjahët në Yorkshire nuk gabonin për atë që po humbiste; ata thjesht nuk kishin asnjë mënyrë për të parë atë që po ndërtohej. Profesionistët e sigurimeve sot gëzojnë një avantazh që endësit e shekullit XIX nuk e kishin: dy shekuj prova historike mbi mënyrën se si zhvillohen këto tranzicione, një kuptim më të qartë të aftësive që mbijetojnë dhe kohë të mjaftueshme për të vepruar.
Algoritmi nuk është armiku i profesionistit të sigurimeve. Megjithatë, industria që pret siguri absolute përpara se të përgatitet do të zbulojë, ashtu si çdo brez para saj, se siguria vjen vetëm kur është tepër vonë.
Përgjigjja më e matur mbetet ajo që kërkon gjithmonë menaxhimi i mirë i rrezikut: qartësi në vlerësim, veprim të hershëm dhe një kuptim të ndershëm të asaj që është realisht në lojë.
