Sistemet e pensioneve sot ndërtohen mbi tre shtylla kryesore.
Shtylla e parë është publike dhe e detyrueshme, financohet nga kontributet e punonjësve dhe punëdhënësve dhe siguron pension bazë.
Shtylla e dytë është private, shpesh e detyrueshme ose vullnetare, dhe rrit përfitimet mbi pensionin bazë.
Shtylla e tretë është vullnetare, ku individët kontribuojnë vetë për të pasur përfitime shtesë.
Në thelb, shtylla e dytë rrit pensionin e detyrueshëm, ndërsa shtylla e tretë jep fleksibilitet dhe kursime personale për të pasuruar sigurimin financiar në pension, detyrueshmeria e ketyre shtyllave eshte dallimi thelbësor, kurse shtylla e parë është më e dallueshme për shkak të karakterit publik, shtetin si menaxher.
Aktivizimi i shtyllës së dytë të pensioneve në Shqipëri do të çlironte resurse të mëdha për ekonominë e vendit. Ky potencial, sot, mbahet “i fjetur”, sepse në Shqipëri, aktualisht, funksionon shtylla e parë, pensioni klasik shtetëror dhe shtylla e tretë, pensioni privat i bazuar mbi kontributin vullnetar.
Të gjitha vendet fqinje me përjashtim të Shqipërisë dhe Serbisë, përdorin një tjetër model, atë të shtyllës së dytë të pensioneve.
Aktivizimi i shtyllës së dytë në Shqipëri është shumë lehtë i mundshëm dhe sipas kësaj procedure: Nëse sot paguhen 25% sigurime shoqërore, shteti përcakton që 2% të shkojnë për pensionin privat dhe 23% për sigurimet shoqërore. Ky 2% që paguhet në sistemin e pensioneve private, kur vjen koha e daljes në pension, kthehet në një pension shumë më të lartë se pjesa tjetër. Nëse qytetari dëshiron, ai mund të rrisë edhe pjesën e vetë të kontributit, për të patur një pension edhe më të lartë. Ekonomia kombëtare ka përfitime, mjafton të shohim shembujt e gatshëm.
Në Maqedoninë e Veriut falë shtyllës së dytë të pensioneve fondet private menaxhojnë rreth 6–7 miliardë euro, në Kosovë 5–6 miliardë euro.
Prej vitesh ka sugjerime nga Banka Botërore, Banka Evropiane dhe Banka e Shqipërisë, sepse kjo skemë krijon fonde të pastra, pa detyrime ndaj palëve të treta, pensione më të larta dhe kushte më të mira jetese për pensionistë.
Thuajse të gjitha vendet e OECD me sistem të shtyllës së dytë
OECD është shkurtimi i Organisation for Economic Co-operation and Development (Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomike), një organizatë ndërqeveritare me 37+ vende anëtare (kryesisht ekonomitë e zhvilluara, që bashkëpunojnë për politika ekonomike, sociale dhe financiare). Përveç Irlandës dhe Zelandës së Re, të gjitha vendet e OECD janë me shtyllë të dytë të aktivizuar.
Mirëpo ekzistojnë disa lloje:
Ekzistojnë tre lloje të shtyllës së dytë të pensioneve:
pensionet me përfitim të përcaktuar (DB),
me pikë (points) dhe
pensionet me kontribut të përcaktuar (DC).
Sistemi DB, nënkupton që pensioni llogaritet sipas viteve të kontributeve, normës së akumulimit dhe të ardhurave të punësueshme të individit. Ky lloj sistemi nënkupton që pavarësisht sa kontribuon individi ose sa performojnë investimet, shuma e pensionit është e garantuar sipas formulës së paracaktuar.
Sistemi me pikë, nënkupton që pensioni llogaritet sipas pikëve të fituara nga kontributet dhe të ardhurat gjatë punës, duke bërë lidhjen më transparente midis punës dhe përfitimit. Lidhet drejtpërdrejt me kontributet dhe të ardhurat e punësueshme, por nuk është një shumë fikse si DB; varet nga numri i pikëve dhe vlera e tyre në kohën e pensionit.
Sistemi DC (Defined Contribution) në shtyllën e dytë të pensioneve është një lloj pensioni ku përfitimi i pensionit varet nga kontributet dhe investimet, jo nga një shumë e garantuar.
Vendet perëndimore dhe OECD
Në 20 vende OECD, pensionet publike “pay-as-you-go” për pensionistët e ardhshëm ndjekin formatin DB, ku pensioni varet nga vitet e kontributeve, normat e akumulimit dhe të ardhurat individuale të punës. Në 8 vende të tjera, DB aplikohet vetëm për pensionistët aktualë dhe është e mbyllur për punonjësit e rinj. Pensionet private DB janë aktualisht të detyrueshme ose pothuajse të detyrueshme në Zvicër dhe Holandë, por në Holandë ato do të zëvendësohen me DC nga viti 2028.
Shtetet që përdorin sistemin me pikë janë pesë: Franca (planet private të menaxhuara nga partnerët socialë nën mbikëqyrje publike), Estonia, Gjermania, Lituania dhe Sllovakia. Punonjësit fitojnë pikë pensioni sipas të ardhurave, dhe pensioni përllogaritet duke shumëzuar pikët me vlerën e pikës.
Pensionet me kontribut të përcaktuar (DC) mund të jenë të financuara (funded) ose jo të financuara (notional). DC të financuara janë të detyrueshme në 14 vende OECD, ku kontributet grumbullohen në një llogari individuale dhe kthimi i tyre investues konvertohet në pension mujor. Pesë vende – Danimarka, Islanda, Holanda, Suedia dhe Mbretëria e Bashkuar – kanë gjithashtu DC private pothuajse të detyrueshme përveç planeve publike të detyrueshme.
DC jo të financuara (NDC) janë baza e sistemit të pensioneve në pesë vende OECD: Italia, Letonia, Norvegjia, Polonia dhe Suedia. Në Greqi, komponenti shtesë aktualisht është NDC për pensionistët aktualë, por do të bëhet FDC për të ardhmen. Këto janë skema publike “pay-as-you-go” me llogari individuale. Kapitali i akumuluar shndërrohet në pension mujor duke përdorur formulë që merr parasysh pritshmërinë e jetës ose normat e mortalitetit.
Pothuajse të gjitha vendet e Evropës Qendrore dhe Lindore po korrin sukses përmes këtij modeli.
Konkluzion
Shqipëria ka një potencial të madh për të përfituar nga shtylla e dytë e pensioneve, që sot në vend funksionon vetëm pjesërisht. Aktivizimi i saj do të rrisë pensionet e individëve, do të krijojë fonde të pastra dhe do të çlirojë burime për zhvillimin ekonomik. Duke ndjekur shembujt e vendeve të tjera të OECD dhe rajonit, Shqipëria mund të kombinojë sistemin publik të pensioneve (shtylla e parë) me një shtyllë private, të detyrueshme ose vullnetare, ku qytetarët të kontribuojnë për të rritur sigurimin e tyre financiar në pension.
Sistemet DB, Points dhe DC tregojnë se ka modele të ndryshme për të lidhur kontributet me përfitimin, duke garantuar siguri, transparencë dhe mundësi për kursime shtesë. Me planifikim dhe ligj të qartë, Shtylla e Dytë mund të bëhet një mjet i fuqishëm për pensione më të larta dhe stabilitet financiar për shqiptarët, duke e sjellë vendin në linjë me standardet ndërkombëtare dhe praktikat më të mira të OECD-së.
Në thelb, Shqipëria mund të ketë një sistem pensioni modern, të qëndrueshëm dhe të drejtë, ku secili qytetar përfiton nga kontributi i tij dhe nga zhvillimi i ekonomisë kombëtare.
